Dariusz Domagała - Czerwony Klasztor

Będąc w Pieninach warto też czasem zajrzeć za południową granicę, do naszych braci Słowaków. Nad brzegiem Dunajca, naprzeciwko polskiej wsi Sromowce Niżne, znajduje się mała miejscowość Czerwony Klasztor (Červený klástor), a w niej stary klasztor, na przestrzeni wieków zamieszkały przez dwa zakony: kartuzów i kamedułów.
Widok z klasztornego dziedzińca na leżące nieopodal Trzy Korony - bezcenny :-) (fot.)

Czerwony Klasztor (Červený klástor) Klasztor kartuzów i kamedułów

Klasztor został ufundowany w 1319 roku przez wielmożę węgierskiego Kokosza Berzeviczego. Nie był to gest zbyt dobrowolny, bowiem fundacja ta była częścią kary, jaką magnat miał ponieść za zabójstwo. Czerwony Klasztor był jednym z sześciu, które Berzeviczy miał ufundować, a ponadto musiał w nich zamówić 4000 mszy za spokój duszy zamordowanego. Budowę rozpoczęto w 1330 roku, a mimo tego, że znajdował się na terenie Węgier, jego budowa była wspierana również przez króla Kazimierza Wielkiego i królową Jadwigę, a krakowscy mieszczanie na utrzymanie klasztoru przeznaczyli połowę wsi Rychwałd. Klasztor otrzymał prawo do połowu ryb na obu brzegach Dunajca, młyn po polskiej stronie oraz kontyngent soli z Wieliczki. Na utrzymanie budowli szły podatki pochodzące z 10 wsi.
Początkowo zabudowania były drewniane, ale już w 1360 roku zostały zastąpione przez budynki ceglane i kamienne w stylu gotyckim. W tym czasie zespół zabudowań klasztornych składał się z jednonawowego kościoła oraz budynków o charakterze klasztornym i gospodarczym. Nazwa klasztoru pochodzi od koloru cegieł, z których były zbudowane, nieotynkowane początkowo, ściany.
Pierwszymi mieszkańcami klasztoru byli mnisi z zakonu kartuzów (w latach 1320-1567), a później z zakonu kamedułów (1711-1782). W latach 1431-1433 klasztor został obrabowany przez husytów. W 1545 roku klasztor zaatakował oddział wojskowy z zamku w Niedzicy. Po tym wydarzeniu, mnisi zaczęli stopniowo opuszczać klasztor. W 1563 roku król Ferdynand rozwiązał zakon kartuzów, a klasztor został przekazany prepozytowi Spiskiej Kapituły. W 1567 roku zmarł ostatni opat i klasztor kartuzów przestał istnieć.
Po 1569 roku klasztor przeszedł w ręce świeckich właścicieli, a w 1625 roku cesarz Ferdynand II podarował majątek klasztoru Pawłowi Rakoczemu. W posiadaniu rodziny Rakoczych klasztor pozostawał aż do 1699 roku, kiedy został sprzedany biskupowi Nitry Władysławowi Matiaszowskiemu. W testamencie z 1705 roku biskup przekazał klasztor zakonowi kamedułów Kongregacji Monte Corona. Nowy zakon osiedlił się w Czerwonym Klasztorze w 1711 roku. Po osiedleniu się w klasztorze kamedułów, przystapili oni do rozbudowy klasztoru. Wzniesiono wówczas nowe pustelnie, wieżę kościelną, założono zajazd dla pątników oraz szpital i aptekę. W latach 1747-1756 kościół (pod wezwaniem św. Antoniego Pustelnika) zyskał polichromię oraz nowy barokowy wystrój z ołtarzem.
Sławę Czerwonemu Klasztorowi przyniosły dokonania dwóch mnichów - Romualda Hadbavnego i brata Cypriana. Pierwszy z nich był autorem słownika łacińsko-słowackiego oraz przekładu pisma świętego na język słowacki. Drugi był lekarzem i botanikiem, zarządcą klasztornej apteki. Brat Cyprian zgromadził, zachowany do dziś, zielnik z 300 okazami roślin z Tatr i Pienin.
Klasztor działał do lat 80-tych XVIII wieku (1782), kiedy został skasowany przez cesarza Franciszka Józefa II. Dobra zakonu zostały rozdysponowane wśród rodzin niemieckich kolonistów, którzy w tym czasie osiedlili się w pobliskich Dolnych Lechnicach, a archiwum zostało wywiezione do Budapesztu. W 1820 roku klasztor trafił do kapituły greckokatolickiej w Preszowie. W 1907 roku, po pożarze, zniszczone zostały dachy i zawaliła się wieża kościoła, a zrujnowany klasztor przeszedł na własność węgierskiego ministerstwa rolnictwa.
Przed drugą wojną światową klasztor został częściowo odbudowany z przeznaczeniem na siedzibę PIENAP-u (Parku Narodowego Pienin). Utworzono tu także schronisko turystyczne. W latach 1956-1966 przeprowadzono generalny remont klasztoru, a cały obiekt uznano za Narodowy Pomnik Kultury.
Obecnie w zabudowaniach Czerwonego klasztoru znajduje się m.in. dyrekcja słowackiego Pienińskiego Parku Narodowego, a kompleks jest udostępniony do zwiedzania.

Zwiedzanie klasztoru -

Najcenniejszym obiektem klasztoru jest kościół św. Antoniego Pustelnika (fot.). Kościół jest budynkiem jednonawowym z wieżą, a wnętrze podzielone jest na trzy sektory z osobnymi wejściami: wschodni dla ojców, środkowy dla braci i zachodni dla laików, czyli dla posługujących w klasztorze wiernych, którzy nie otrzymali święceń i nie stali się duchownymi. Dzięki remontowi przeprowadzonemu przez kamedułów, kościół otrzymał stiukowe zdobienie sklepienia oraz ołtarz główny z barokowymi, drewnianymi rzeźbami wykonanymi przez rzeźbiarza Reismayera z Lewoczy (fot.) (fot.). W kościele zachował się również barokowy obraz na płótnie przedstawiający polskiego arcybiskupa Bogumiła z Gniezna, który został pochowany w klasztorze. Pod chórem znajduje się figura Świętej Trójcy ze św. Janem Nepomucenem z XVIII wieku, która pierwotnie stała w lipowym parku nad brzegiem Dunajca.
W klasztorze zachowała się też sala kapitulna w której wybierano przeora, przyjmowano nowicjuszy i omawiano sprawy z życia klasztoru. Sala jest nakryta gotyckim sklepieniem sieciowym (fot.). Zachowały się fragmenty późnogotyckich malowideł z około 1520 roku pędzla nieznanego artysty: Chrystus na Górze Oliwnej, Biczowanie, Niesienie Krzyża i Ukrzyżowanie (fot.).
Na obwodzie największego dziedzińca (czwartego) znajdowały się mnisie pustelnie wraz z przyległymi do nich ogródkami. W każdej pustelni mieszkał tylko jeden mnich. Za czasów zakonu kartuzów w klasztorze było 13 pustelni, ponieważ w zakonie stosowano regułę dwunastu pustelników i trzynastego przeora, co miało symbolizować Chrystusa i 12 apostołów. Za czasów kamedułów zbudowano 10 pustelni z ogródkami. Pustelnicy spędzali w swoich domkach wiekszość dnia, którego godziny były ściśle rozplanowane pomiędzy modlitwę, pracę i odpoczynek.
Do dziś większość pustelni znajduje się w ruinie za wyjątkiem dwóch domków. W eremie przeora stojącym naprzeciwko kościoła (fot.) (fot.), na przedłużeniu osi ołtarza głównego, możemy dziś zobaczyć wystawę archeologiczną. Domek miał trzy pomieszczenia: w przedniej części pracownię, od północy drewutnię, od strony ogródka celę mieszkalną. Do domku przeora przylega dzwonnica z barokowym zegarem słonecznym (fot.).
W kamedulskim domku mnisim znajduje się ekspozycja aptekarska. Możemy w nim zobaczyć cztery pomieszczenia: dormitorium (służyło do odpoczynku, spożywania posiłków i duchowych ćwiczeń), oratorium (pomieszczenie do modlitw i medytacji), laboratorium (pomieszczenie, w którym mnich pracował fizycznie) oraz drewutnię i składzik.
Na czwartym dziedzińcu, pomiędzy domkiem przeora a kościołem, znajduje się też siedmiometrowa studnia odnowiona podczas rewitalizacji klasztoru (fot.).
Z dziedzińca rozciąga się też piękny widok na Trzy Korony (fot.). A sam Czerwony Klasztor ze szczytu Trzech Koron wygląda tak: (fot.).
Na drugim dziedzińcu znajduje się jedna z dwóch odnowionych studni (w sumie w klasztorze było ich pięć). Studnia stoi na dziedzińcu pod lipami i ma 10,5 m głębokości (fot.) (fot.). Na fasadzie jednego z budynków możemy też zobaczyć jeden z dwóch zegarów słonecznych. Zegar wskazuje czas od godziny piątej rano do trzynastej. Zegar znajdujący się na domku przeora wskazuje czas po południu. Malatura tarczy obu zegarów datowana jest na połowę XVIII wieku.

Wstęp płatny.

---------------------------------------
Według legendy brat Cyprian był nie tylko lekarzem i botanikiem. Zbierając rośliny do swojego zielnika obserwował orły latające wysoko ponad górskimi szczytami. Tak im pozazdrościł, że postanowił zbudować maszynę do latania. Jak postanowił, tak zrobił i stworzył maszynę podobną do dzisiejszej lotni, na której w wolnych chwilach latał ze szczytu Trzech Koron. Po jednym z lotów brat Cyprian miał sen, w którym aniołowie przestrzegali go przed kolejnymi lotami. Cyprian jednak zignorował ich ostrzeżenia i wciąż wzbijał się w powietrze przy pomocy swojej latającej machiny.
Podobno podczas jednego z takich lotów brat Cyprian doleciał aż w okolice Morskiego Oka w Tatrach. Niestety, lot zakończył się tragicznie - nad taflą jeziora dostrzegł go anioł i raził piorunem odważnego lotnika, który spadł na ziemię, a w tym miejscu wyrosła skalna wieża zwana dziś Mnichem ;-)

Czerwony Klasztor znajduje się w miejscowości o tej samej nazwie nad rzeką Dunajec, na pograniczu Pienin i Magury Spiskiej. Miejscowość Czerwony Klasztor leży w powiecie Kieżmark, w kraju preszowskim na Słowacji. Wieś graniczy przez rzekę Dunajec z polską wsią Sromowce Niżne. Ze Sromowiec Niżnych przez Dunajec przerzucona jest kładka dla pieszych i rowerzystów. Do Czerwonego Klasztoru można również dotrzeć spacerową Drogą Pienińską ze Szczawnicy (pieszo około 2,5 godziny w jedną stronę, można również dojechać rowerem).
Według danych z roku 2001 miejscowość liczyła około 200 mieszkańców.

02.2016

Na podstawie stron internetowych: Czerwony Klasztor w Wikipedii, www.pieniny.net.pl, www.sromowce-nizne.pl oraz ulotki w języku polskim wydanej przez Muzeum w Czerwonym Klasztorze.

Aktualizacja 23.02.2016