Dariusz Domagała - Lanckorona

Są takie miejsca, gdzie czas się zatrzymał. No, może nie zatrzymał, ale na pewno bardzo zwolnił. To takie miejsca, o których Marek Grechuta śpiewał, że to "osłona od spiekoty i od deszczu, od tupotu szybkich spraw". Takim właśnie miejscem jest małe miasteczko, a właściwie większa wieś w Małopolsce, nieopodal Kalwarii Zebrzydowskiej.
Lanckorona, bo o niej mowa, to miejsce, z którego nie chce się wyjeżdżać, a spacerując po sennym rynku zabudowanym uroczymi, drewnianymi domkami cofamy się w czasie co najmniej o 100 lat.
I nie przeszkadza nam nawet kilka samochodów zaparkowanych na rynku...

Lanckorona Historia

Historia Lanckorony jako miasta zaczyna się w 1361 roku, kiedy to król Kazimierz Wielki zezwolił wójtowi dotychczasowej osady na założenie miasta. Do samej lokacji doszło w 1366 roku na prawie magdeburskim, a świeżo powstałe miasto uzyskało liczne przywileje, podobne do tych jakie posiadało miasto stołeczne Kraków. Jednak już wcześniej, bo w 1336 roku król ufundował tu kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela oraz zamek, który strzegł granicy między Polską a Księstwem Oświęcimskim, bowiem władcy księstwa składali hołd lenny królom czeskim. Granica przebiegała wówczas u stóp Lanckorońskiej Góry.
Na zamku gościli często królowie Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło, którzy lubili to miejce ze względu na bogate tereny łowieckie. Pierwszym tenutariuszem (starostą niegrodowym) Lanckorony był od 1391 roku Mikołaj Strasz herbu Odrowąż. W latach 1397-1399 tenutariuszem był Spytko z Melsztyna, a po jego śmierci właścicielką tenuty stała się jego żona Elżbieta. Kolejnym właścicielem Lanckorony został w 1410 roku marszałek koronny i członek rady królewskiej, Zbigniew z Brzezia. Potomkowie Zbigniewa, którzy przyjęli nazwisko Lanckorońskich, pozostawali starostami aż do 1512 roku. Po Zbigniewie starostą był jego syn Mikołaj, również marszałek koronny oraz bliski współpracownik króla Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka. Synowie Mikołaja, Jan i Stanisław, stali się twórcami potęgi gospodarczej tenuty lanckorońskiej, bowiem jako posiadacze bogatych królewszczyzn, zdobyli ogromne fortuny.
Po śmierci Jana Lanckorońskiego w 1496 roku panami w Lanckoronie zostali trzej synowie Stanisława: Stanisław junior, Mikołaj i Przecław. Bracia nie interesowali się specjalnie lanckorońską tenutą i w 1512 roku Przecław Lanckoroński sprzedał dobra Spytkowi z Jarosławia. Kolejnymi starostami zostali przedstawiciele rodu Wolskich, którzy doprowadzili do rozkwitu miasteczka. W 1537 roku, za czasów starosty Mikołaja Wolskiego, król Zygmunt Stary nadał Lanckoronie kolejne przywileje. W 1574 roku Olbracht Łaski zdobył zamek lanckoroński. Wolscy odzyskali zamek w 1576 roku.
Pod koniec XVI wieku Lanckorona stała się własnością wojewody krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego, który opracowywał tu plany rokoszu przeciwko królowi Zygmuntowi III Wazie. W 1655 roku zamek zajęli Szwedzi, którzy spalili również miasteczko. W następnym roku zamek odbiły oddziały partyzanckie pod dowództwem Jana Zarzeckiego, podstarościego lanckorońskiego. Największe straty przyniosła jednak Lanckoronie konfederacja barska. W 1768 roku, po opanowaniu zamku, konfederaci uczynili go ważną twierdzą obronną. W maju 1771 roku wojska konfederackie przegrały tu bitwę z wojskami rosyjskimi Aleksandra Suworowa. W czerwcu 1772 roku konfederaci poddali zamek wojskom austriackim, od tej pory ani zamek, ani Lanckorona nie odzyskały swojego znaczenia...
Po I rozbiorze Polski starostwo lanckorońskie znalazło się w zaborze austriackim. W 1774 roku starostwo zostało podzielone na trzy części (lanckorońską, myślenicką i makowską). W 1777 roku część lanckorońska została sprzedana na publicznej licytacji księżnej Kurlandii Franciszce Krasińskiej. We wrześniu 1797 roku cesarz Franciszek II potwierdził przywileje grodzkie Lanckorony i nadał jej nowy herb, w którym wieniec laurowy zwieńczony koroną został otoczony napisem "Sigillum regiae civitatis Landskoronensis". W 1868 roku w Lanckoronie wybuchł wielki pożar, który prawie doszczętnie strawił miasto. W następnych latach miasto odbudowano, a powstałe wówczas urokliwe, drewniane domki, przetrwały do dziś.
W 1934 roku Lanckorona utraciła prawa miejskie.

Obecnie Lanckorona jest wsią gminną w województwie małopolskim, powiecie wadowickim. Leży nad rzeką Skawinką na średniej wysokości 545 m npm. W 2006 roku w Lanckoronie mieszkało 2100 osób.
Lanckorona leży w odległości około 34 km na południowy zachód od Krakowa oraz 6 km na południowy wschód od Kalwarii Zebrzydowskiej.

Lanckorona Najciekawsze miejsca

Ruiny zamku Kazimierza Wielkiego (fot.) (fot.) (fot.) (fot.)

Zbudowany przez Kazimierza Wielkiego w połowie XIV wieku dla ochrony granicy z Księstwem Oświęcimskim. Pierwotna budowla miała kształt zbliżony do prostokąta i posiadała dwie czworoboczne wieże narożne. Dziedziniec wewnętrzny zamknięty był od północnego zachodu przez część mieszkalną. W XVIII wieku, po przebudowie, w narożach zamku znajdowały się bastiony armatnie, a do głównej bramy prowadził most zwodzony. W okresie konfederacji barskiej (1770) zbudowano zewnętrzne fortyfikacje ziemne.
Zamek stanowił siedzibę starostów lanckorońskich i kilkakrotnie zmieniał właścicieli. W 1579 roku, za panowania króla Stefana Batorego, na krótko był posiadaniu Kaspra Biekiesza, pretendenta do tronu w Siedmiogrodzie i dowódcy wojsk węgierskich w służbie Rzeczypospolitej. W latach 80-tych XVI wieku przeszedł w ręce Mikołaja Zebrzydowskiego, późniejszego marszałka wielkiego koronnego i wojewody krakowskiego, który przygotował tu tzw. rokosz Zebrzydowskiego, wzniecony w 1606 roku przeciwko Zygmuntowi III Wazie. We władaniu Zebrzydowskich znajdował się do XVIII wieku, gdy starostwo lanckorońskie przeszło na Czartoryskich, a następnie Wielopolskich. W 1768 roku zamek został zajęty przez konfederatów barskich pod wodzą Maurycego Beniowskiego. W listopadzie 1769 roku przywódca konfederatów, Kazimierz Pułaski, stoczył w rejonie zamku zwycięską potyczkę z wojskami rosyjskimi. W lutym 1771 roku próbę zdobycia zamku, nieudaną, podjął korpus rosyjski pod wodzą Aleksandra Suworowa. W maju 1771 roku pod murami zamku rozegrała się bitwa przegrana przez konfederatów, jednak sam zamek nie został zdobyty przez wojska rosyjskie. W czerwcu 1772 roku, w wyniku I rozbioru Polski, został zajęty przez wojska austriackie. Władze Galicji zaadaptowały zamek na więzienie, a po przeniesieniu go do Wadowic, wysadziły zamek w powietrze. W 1884 roku rozpoczęto rozbiórkę ruin, obecnie zachowały się jedynie fundamenty wież i pozostałości muru.
Ruiny zamku znajdują się na szczycie Lanckorońskiej Góry (545 m npm) na północ od Lanckorony. Część góry wraz z zamkiem jako element kulturalno-krajobrazowy Kalwarii Zebrzydowskiej została wpisany na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO.

Kościół św. Jana Chrzciciela (fot.)

Kościół wybudowano w I połowie XIV wieku. Fundatorem kościoła był król Kazimierz Wielki. Z tego okresu zachowały się gotyckie mury z przyporami. Świątynia była przebudowywana w XVI wieku oraz w II połowie XIX wieku.
Kościół jest budowlą orientowaną z krótkim prezbiterium oraz szerszą nawą prostokątną, która jest nieco przesunięta względem osi prezbiterium. Od północy do nawy przylega kaplica Matki Boskiej Różańcowej z barokowym ołtarzem z XVIII wieku. W ołtarzu umieszczony jest obraz Matki Bożej z dzieciątkiem zwany Matką Boską Lanckorońską. W nawie głównej znajduje się wczesnobarokowy ołtarz główny z obrazem Chrzest Chrystusa, który pochodzi z połowy XVIII wieku. Na zewnątrz kościoła stoi figura św. Teresy z XIX wieku, pochodząca z miejscowego cmentarza, a odrestaurowana staraniem Towarzystwa Przyjaciół Lanckorony.

Zabytkowa zabudowa rynku (fot.) (fot.) (fot.) (fot.)

Rynek stanowi rozległy, prostokątny plac o wymiarach 90x110 m powstały w okresie lokacji miasta. Rynek został założony na stoku o spadku 9,5%. Obecna zabudowa powstała w latach 1868-1872 po wielkim pożarze miasteczka. Wybudowano wówczas drewniane domy o dwuspadowych dachach krytych gontem, z głębokimi podcieniami bez słupów. Przed bramami przykryte klapami znajdują się wejścia do piwnic. Domy są dwudzielne lub trójdzielne, z sienią przejazdową z boku lub na osi.
Z pożaru ocalał narożny budynek na rogu rynku i ulicy Piłsudskiego, w którym mieści się Muzeum Regionalne.

Kaplica cmentarna św. Krzyża

Została zbudowana w II połowie XIX wieku w stylu neogotyckim. Znajduje się na cmentarzu założonym w XVII wieku. Materiał do budowy kaplicy pochodził z zamku lanckorońskiego. Wewnątrz kaplicy znajdują się organy, barokowy drewniany krucyfiks z pnia cisowego oraz obraz św. Antoniego Padewskiego w ramie malowanej z około 1700 roku.

Kaplica Konfederatów Barskich

Zbudowana w 1910 roku, w pięćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Jest budowlą murowaną, upamiętniająca poległych pod Lanckoroną konfederatów barskich. Wewnątrz kaplicy znajduje się posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem oraz figurka Chrystusa Frasobliwego.

08.2015

Na podstawie stron internetowych: Strona Lanckorony i Lanckorona w Wikipedii.

Aktualizacja 11.08.2015