Na niewielkim wzgórzu św. Wojciecha w równie niewielkim miasteczku na pograniczu Wielkopolski i Kujaw znajdują się prawdziwe perły architektury romańskiej - największa w Polsce rotunda na planie koła z kwadratowym prezbiterium, co stanowi ewenement w skali europejskiej oraz piękna bazylika z romańskim kolumnami pokrytymi płaskorzeźbami figuralnymi (podobne można zobaczyć tylko w Wenecji oraz w Santiago de Compostela).
Zapraszam zatem do Strzelna i zaręczam, kto przyjedzie, wyjedzie zachwycony :-)

• Rotunda św. Prokopa
Budowę rotundy ukończono prawdopodobnie pod koniec XII lub w I połowie XIII wieku. Jest to największa romańska świątynia w Polsce zbudowana na planie koła  (fot.)  (fot.). Pod koniec XV lub na początku XVI wieku rozebrano i ponownie wymurowano w cegle górną część wieży i dodano do niej ceglaną przyporę od zachodu. W połowie XV wieku rotunda przestała pełnić funkcje kościelne i została włączona w zabudowania klasztoru norbertanek jako furta klasztorna. Sakralny charakter budowli przywrócono w XVIII wieku. W 1779 roku, podczas ponownej konsekracji, zmieniono wezwanie świątyni ze św. Krzyża na św. Prokopa. W 1812 roku kościół był używany przez żołnierzy napoleońskich w celach gospodarczych jako spichlerz, rozebrano wówczas apsydy od północy, a do wieży dodano czworoboczną kondygnację.
W 1892 roku, podczas konserwacji kościoła, odtworzono apsydy od północy i część romańskich okien. W latach 1924-1925 przeprowadzono kolejną konserwację rotundy próbując dostosować wnętrze do potrzeb kultu. Podczas II wojny światowej w rotundzie Niemcy umieścili magazyn. Pod koniec wojny, w 1945 roku, Niemcy podłożyli w rotundzie ładunki wybuchowe. Wybuch zniszczył kopułę, górne partie wieży i całe wyposażenie wnętrza, natomiast przetrwały ściany.
Odbudowę rotundy rozpoczęto w latach 50-tych XX wieku. W zamknięcie empory wieży wmontowano wówczas biforium wsparte na oryginalnej romańskiej kolumnie  (fot.). W emporze zasiadali niegdyś królowie i dostojnicy m.in. Władysław Łokietek, Kazimierz Wielki, Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk i Zygmunt Stary. Wewnątrz rotundy możemy zobaczyć odlew tympanonu fundacyjnego  (fot.), kropielnicę z XII wieku wykonaną z jednej bryły kamienia, romański grobowiec oraz pięć stacji drogi krzyżowej z XVI wieku z drewna lipowego  (fot.).
Rotunda została wykonana z granitowych ciosów kamiennych, z dodanymi później elementami z cegły. Do rotundy, pełniącej funkcję nawy, przylegają: prezbiterium na planie kwadratu, przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym (od wschodu) - jest to jedyne takie rozwiązanie architektoniczne w Europie  (fot.), dwie małe asymetryczne apsydy (absydy) (od północy)  (fot.), okrągła wieża z przyporą i emporą na piętrze (od zachodu)  (fot.). Na wieży znajdują się trzy dzwony z XVIII wieku odlane w Toruniu.
Rotunda św. Prokopa jest udostępniona do zwiedzania. Wstęp płatny z przewodnikiem.


• Bazylika św. Trójcy
Budowę kościoła rozpoczęto w XII, a ukończono dopiero w połowie XIII wieku. Konsekracja świątyni miała miejsce w 1216 roku. Jest to trójnawowa orientowana bazylika z transeptem, prezbiterium zakończone jest apsydą z dwiema kaplicami po bokach (św. Barbary z romańską kolumienką z ornamentem roślinnym, która podtrzymuje gotyckie sklepienie palmowo-krzyżowe oraz Serca Bożego)  (fot.)  (fot.). Bazylika jest budowlą romańską, była jednak przebudowywana w stylu gotyckim (XV wiek) i barokowym (XVIII wiek). Pierwotne romańskie mury świątyni w obwodzie zachowane są po dzień dzisiejszy.
Najcenniejszym zabytkiem bazyliki są romańskie kolumny z piaskowca datowane na II połowę XII lub początek XIII wieku. Kolumn jest w sumie 7: cztery w nawie głównej, dwie duże w kaplicach przy prezbiterium i jedna mała w kaplicy św. Barbary. Pokryte płaskorzeźbami figuralnymi kolumny należą do unikatowych zabytków sztuki romańskiej. W Europie rzeźbione kolumny zachowały się tylko w Hiszpanii, w Santiago de Compostela (katedra św. Jakuba) oraz we Włoszech, w Wenecji (katedra św. Marka). Podczas przebudowy światyni w XVIII wieku, kolumny obmurowano do kształtu prostokątnych filarów. Obecny kształt kolumn odkryto dopiero w roku 1946 podczas remontu kościoła.
Szczególnie cenne są dwie kolumny z personifikacją cnót i przywar ludzkich. Na kolumnach jest po 18 postaci w trzech kondygnacjach oddzielonych pasem roślinnym. Cnoty wyobrażają tylko postacie kobiece, przywary uosabiają zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Nie wszystkie postacie można dzisiaj rozszyfrować. Na kolumnie południowej (kolumnie cnót) możemy odczytać: Sprawiedliwość, Wiarę, Mądrość, Cierpliwość, Pokorę, Posłuszeństwo, Wstrzęmięźliwość, Czystość, Pokój Chrystusowy  (fot.). Na głowicy tej kolumny wyrzeźbiono scenę chrztu Chrystusa w Jordanie przez Jana Chrzciciela. Kolumna północna to kolumna przywar: Gniew, Morderstwo, Pycha, Krzywoprzysięstwo, Obżarstwo, Rozpusta, Swawola, Bluźnierstwo, Zawiść  (fot.).

Oprócz kolumn w bazylice warto zobaczyć:


• Ołtarz św. Krzyża
Najstarszy ołtarz w kościele, prawdopodobnie z XVIII wieku. W ołtarzu znajduje się 658 relikwii  (fot.).
• Ołtarz główny z 1743 roku  (fot.)
• Zespół pięciu konfesjonałów
Ozdobione malowidłami z życia Jezusa Chrystusa i Marii, z 1741 roku  (fot.).
• Chór muzyczny z końca XVIII wieku  (fot.)
• Tympanon fundacyjny
Znajduje się na zewnątrz kościoła od strony południowej, nad wejściem do kaplicy św. Barbary. Przedstawia św. Annę trzymającą na ręku Najświętszą Marię Pannę, a po bokach klęczą postacie: fundatora Piotra Włostowica oraz kobiety z księgą w dłoniach. Dookoła płaskorzeźby znajduje się łacińska inskrypcja, która w tłumaczeniu znaczy: "Tobie Anno, czcigodna matko pobożnej dziewicy Maryi, darem tym cześć oddaje Piotr, tak jak ongiś sobie tego życzył"  (fot.).
• Tympanon Zwiastowania
Można go obejrzeć w lapidarium w muzeum znajdującym się w pozostałościach zabudowań klasztornych. Znajduje się na nim postać Maryi do której podchodzi archanioł Gabriel wskazując na gołębia nad jej głową. Po lewej stronie widoczna jest roślina wyobrażająca drzewo życia  (fot.).
• Tympanon północny
Znajduje się na nim Chrystus Triumfujący, który siedząc na tęczy depcze złe bestie: lwa i smoka  (fot.).


Bazylikę można oczywiście zwiedzać, dobrze jest dołączyć do grupy oprowadzanej przez pana przewodnika, który bardzo ciekawie opowiada o dziejach strzelińskiej bazyliki.

11.2014

Na podstawie stron internetowych: Oficjalna strona Urzędu Miejskiego w Strzelnie i Strzelno w Wikipedii.

Aktualizacja 21.11.2014