Dariusz Domagała - Zielona Góra

Zielona Góra to stolica odrodzonego polskiego winiarstwa. W okolicy istnieje już ponad 100 winnic, a jedna z nich, co prawda niewielka, znajduje się nawet w samym mieście, w Parku Winnym.
Zielona Góra to również ładne miasto z zabytkową starówką i najdłuższym deptakiem w Polsce. Po całym mieście szwendają się urocze Bachusiki, czyli figurki sympatycznych stworków, których jest już ponad 70. A nad wszystkim czuwa sam Bachus, bóg wina, urodzaju i rozpusty ;-)

Zielona Góra Historia

Początki powstania Zielonej Góry nie są dokładnie znane, ponieważ nie zachował się żaden dokument lokacyjny. Na pewno istniała tu osada rolnicza położona w granicach państwa Mieszka I. Za datę powstania Zielonej Góry przyjmuje się 1222 rok za czasów panowania księcia Henryka Brodatego, który sprowadził tutaj osadników z Flandrii. Jako miasto wymienia się Zieloną Górę w dokumencie z 1312 roku, odnoszącym się do spuścizny po Henryku III Głogowskim. Na prawie magdeburskim miasto zostało lokowane w 1320 roku. W 1323 roku książę głogowsko-żagański Henryk IV Wierny nadał Zielonej Górze pełne prawa miejskie. W 1335 roku miasto utraciło związek z Polską. Na mocy układu zawartego przez Kazimierza Wielkiego z Janem Luksemburskim Śląsk został odstąpiony Czechom i Zielona Góra wraz z całym Dolnym Śląskiem przeszła pod formalne zwierzchnictwo czeskie. Ostatni Piastowie panowali tu jednak prawie do końca XV wieku. Po epizodzie węgierskim, Zielona Góra wraz z księstwem głogowskim była zarządzana przez przyszłych królów Polski Jana I Olbrachta i Zygmunta I Starego, a następnie w 1508 roku znalazła się bezpośrednio pod panowaniem Czech.
W XVI i XVII wieku Zielona Góra była silnym ośrodkiem ruchu kalwińskiego. W grudniu 1740 miasto zostało zajęte przez wojska Fryderyka II i Zielona Góra wraz ze Śląskiem została podporządkowana Prusom. W latach 1815-1945 miasto wchodziło w skład rejencji legnickiej wchodzącej w pruskiej Prowincji Śląsk ze stolicą we Wrocławiu. W 1871 roku w Zielonej Górze otwarto linię kolejową, dzięki czemu miasto uzyskało połączenie z innymi miastami państwa pruskiego.
W czasie II wojny światowej w mieście istniało kilkanaście obozów pracy wykorzystujących robotników przymusowych oraz filia niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen. 14 lutego 1945 roku Zielona Góra został bez walki zajęta przez armię sowiecką. Na początku czerwca 1945 roku Zielona Góra przeszła pod administrację polską stając się początkowo częścią województwa poznańskiego. Dotychczasowych mieszkańców miasta wysiedlono do Niemiec.
W lipcu 1950 roku Zielona Góra została stolicą nowego województwa, co spowodowało szybki rozwój miasta. W 1992 roku bullą papieża Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae populus, Zielona Góra stała się stolicą diecezji zielonogórsko-gorzowskiej, a dotychczasowy kościół parafialny św. Jadwigi Śląskiej został podniesiony do godności konkatedry. W 1999 roku miasto stało się siedzibą władz samorządowych utworzonego wówczas województwa lubuskiego. W 2015 roku po połączeniu gminy wiejskiej Zielona Góra z miastem, Zielona Góra stała się największym miastem województwa lubuskiego i szóstym w Polsce pod względem powierzchni.

Zielona Góra znana jest jako nieoficjalna polska stolica wina. Dawniej był to najdalej wysunięty na północ obszar w Europie z uprawą winorośli. Początki tradycji winiarskich miasta sięgają 1150 roku, kiedy to do Zielonej Góry przybyli osadnicy z Frankonii, którzy przywieźli sadzonki oraz umiejętności uprawy winnej latorośli. Z czasem w Zielonej Górze i okolicy powstało bardzo wiele winnic i w 1890 roku winorośl uprawiano na powierzchni 1400 ha. W okresie międzywojennym w okolicach Zielonej Góry istniało około 300 hektarów winnic. Po II wojnie światowej winnice likwidowano, ostatnia przetrwała do 1977 roku. Odrodzenie winiarstwa rozpoczęło się już w latach 80-tych XX wieku, kiedy to powstały winnica "Kinga" i winnica "Jędrzychów". Obecnie w całym regionie lubuskim istnieje 101 winnic (2021), z których większość została założona po 2001 roku.
W pierwszej połowie września w Zielonej Górze hucznie obchodzi się Święto Winobrania. Poza tym odbywa się tu Lubuski Festiwal Otwartych Piwnic i Winnic, Dni Otwartych Piwnic Winiarskich oraz Święto Młodego Wina, a także tradycyjne winobranie w skansenie w ramach imprezy "U progu jesieni". W 2022 roku powstał Zielonogórski Szlak Winiarski. Od 2006 roku w Muzeum Ziemi Lubuskiej znajduje się Muzeum Wina, jedyna w Polsce ekspozycja stała ukazująca historię winiarstwa oraz zagadnienia związane z kulturą winiarską. Przez Zieloną Górę prowadzi także Lubuski Szlak Wina i Miodu.

Patronem Zielonej Góry jest papież i męczennik, św. Urban I który w tradycji chrześcijańskiej uznawany jest za patrona winiarzy, ogrodników, rolników, winnej latorośli oraz dobrych urodzajów. W czerwcu 2010 roku watykańska Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała dekret, którym ustanowiła i zatwierdziła św. Urbana I patronem Zielonej Góry. Od tego czasu Dni Zielonej Góry rozpoczynają się obchodami ku czci patrona miasta. W dniu rozpoczęcia Winobrania (zawsze w sobotę) ma miejsce tzw. "Noc św. Urbana", która rozpoczyna się wieczorną mszą św. w intencji mieszkańców i gości w kościele patronalnym pw. św. Urbana I na Wzgórzu Braniborskim. Po mszy barwny orszak z figurą i relikwiami patrona miasta przechodzi do zielonogórskiej konkatedry pw. św. Jadwigi Śląskiej. W sierpniu 2018 roku na pl. Powstańców Wielkopolskich został odsłonięty pomnik św. Urbana I (fot.).

Zielona Góra (niem. Grünberg in Schlesien; cz. Zelená Hora) położona jest w zachodniej Polsce, w dolinie rzeki Odry, na historycznym Dolnym Śląsku (na jego północnej granicy). Jest to jedno z największych miast w Polsce pod względem powierzchni, bowiem po przyłączeniu do miasta w 2015 roku terenów gminy wiejskiej, jego powierzchnia wynosi około 275 km kwadratowych.
Według danych z 2024 roku w mieście mieszkało około 138 000 mieszkańców. Przez miasto przebiegają drogi krajowe nr 27 i 32 oraz droga ekspresowa S3.

Zielona Góra Najciekawsze miejsca

Konkatedra św. Jadwigi Śląskiej (fot.) (fot.)

Kościół jest najstarszym zachowanym zabytkiem Zielonej Góry. Został ufundowany w II połowie XIII wieku przez księcia Konrada I Głogowskiego. Budowa trwała od od 1272 do 1294 roku. Po pożarze w 1419 roku wzniesiono ceglaną gotycką świątynię, którą w 1427 roku przejął konwent augustiański w Żaganiu. Przejściowo, w latach 1544-1651, świątynia znajdowała się w rękach protestantów.
Kościół palił się jeszcze kilkakrotnie, m.in. w wielkim pożarze miasta w 1582 roku, kiedy to runęło sklepienie. Po ostatnim pożarze w 1651 roku kościół odbudowywano aż ćwierć wieku. W 1776 roku zawaliła się wieża kościoła, razem z nią runęły fragmenty ścian prezbiterium oraz nawy północnej, a także przęsła sklepień. Po tej katastrofie odbudowa trwała do 1780 roku. W 1832 roku podwyższono wieżę w stylu klasycystycznym.
Kościół zbudowany z cegły i częściowo z kamienia, jest to trójnawowa budowla halowa z wydłużonym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium. W głównej części jest nakryta dachami wielospadowymi.
We wnętrzu świątyni na uwagę zasługują dwa ołtarze boczne: Najświętszego Serca Jezusowego i św. Józefa z II połowy XIX wieku, neogotycka ambona z 1859 roku, chór muzyczny z 1672 roku i prospekt organowy z organami z 1912 roku. Ponadto w świątyni znajdują się poźnogotyckie rzeźby świętych: Jadwigi i Anny Samotrzeć z XV wieku oraz wykonany czarną kreską rysunek z początku XVI wieku przedstawiający świątynię Grobu Chrystusowego w Jerozolimie.
W 1992 roku kościół podniesiono do godności konkatedry diecezji zielonogórsko-gorzowskiej.

Ratusz (fot.) (fot.)

Ratusz został zbudowany w XV wieku w stylu gotyckim. Budynek był wielokrotnie przebudowany m. in. po pożarach miasta w XVI i XVII wieku. Od I połowy XVII wieku w ratuszowych piwnicach działała winiarnia, pierwszy raz wzmiankowana w 1639 roku . Po 1651 roku zamurowano gotyckie blendy, przekształcono okna i otynkowano budynek nadając mu barokowy wygląd. W 1777 roku ratusz powiększył się o wschodnie skrzydło, a następnie w 1846 roku dobudowano część północną i na końcu południową. Podczas remontu z 1801 roku budynek uzyskał klasycystyczny wystrój elewacji. W 1919 przekształcono wnętrza i elewację oraz przeprowadzono rozbudowę lewego skrzydła dodając trzecią kondygnację. Podczas renowacji w 1989 odsłonięto na elewacji frontowej blendę datowaną na XV wiek.
Nad ratuszem góruje gotycko-barokowa wieża z połowy XVI wieku, w 1582 roku podwyższona do wysokości 54 metrów. Nakrywa ją barokowy hełm z trzema latarniami.
Obecnie w ratuszu mieści się Sala Ślubów i obraduje tutaj Rada Miasta.

Wieża Łaziebna (Głodowa) (fot.)

Powstała w 1487 roku i pierwotnie była związana z Bramą Nową. Zbudowana na planie prostokąta jest pozostałością po średniowiecznym systemie murów miejskich. Wieża jest trójkondygnacyjna i ma 35 m wysokości. Jest to budowla gotycka, przykryta barokowym hełmem z latarnią. Jej nazwa wzięła się od położonej w pobliżu łaźni miejskiej. Czasem nazywana jest też Głodową w wyniku zburzenia oryginalnej wieży Głodowej, która stała kilkadziesiąt metrów dalej. W czasach średniowiecznych wieża służyła jako więzienie.

Fragmenty murów obronnych

Do dziś zachowały się tylko niewielkie fragmenty murów obronnych przy ul. Sobieskiego i placu Powstańców Wielkopolskich. Większość murów i bram miejskich rozebrano w II połowie XVIII i w XIX wieku.

Kościół MB Częstochowskiej (dawny kościół ewangelicki) (fot.) (fot.) (fot.)

Obecny kościół Matki Boskiej Częstochowskiej zbudowano w latach 1745-1748. Pierwotnie kościół nie posiadał wieży, jednak już wtedy przewidziano jej budowę. Wieża powstała ostatecznie w 1828 roku. Po 1945 roku kościół przejęli katolicy. W 1987 roku powołano parafię Matki Bożej Częstochowskiej.
Kościół to budowla orientowana, barokowa z klasycystyczną fasadą wieżową. Wzniesiony został w konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem z cegły, oparty na centralnym planie krzyża greckiego. Bryła dwukondygnacyjna, nakryta wysokim dachem mansardowym o pokryciu ceramicznym. Wieża zwieńczona jest tarasem i przekryta ośmioboczną iglicą.
Wnętrze jest nakryte stropem belkowym, obiegają je empory o trzech kondygnacjach. Bogate wyposażenie kościoła stanowi ołtarz główny z 1749 roku, kamienna, rokokowa chrzcielnica z 1755 roku, cancellum (przegroda pomiędzy częścią prezbiterialną i nawową) z 1747 roku, ambona z około połowy XVIII wieku, barokowy prospekt organowy z 1752 roku oraz liczne barokowe i rokokowe epitafia.
Przed kościołem znajduje się odsłonięty w sierpniu 2018 roku pomnik św. Urbana I, papieża i męczennika, patrona miasta (fot.). W tradycji chrześcijańskiej św. Urban uznawany jest za patrona winiarzy, ogrodników, rolników, winnej latorośli oraz dobrych urodzajów.

Wieża Braniborska

Wybudowana w latach 1859-1860 początkowo była restauracją-winiarnią z wieżą widokową. W 2005 roku przebudowano szczyt wieży, zwieńczając ją obrotową kopułą, pod którą umieszczono teleskop.
Obecnie jest to budynek Instytutu Astronomii im. Jana Keplera, który wchodzi w skład Uniwersytetu Zielonogórskiego. Mieszczą się w niej także Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Zielonogórskiego oraz Zielonogórski Oddział Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii.

Deptak (ulica Żeromskiego i aleja Niepodległości) (fot.) (fot.) (fot.)

Stary Rynek wraz z deptakiem tworzą jeden z najdłuższych ciągów spacerowych w Polsce. Deptak słynie z kolorowych kamienic, kościołów i urokliwych uliczek. Mieści się tu mnóstwo kawiarni oraz restauracji, a na skrzyżowaniu ul. Kupieckiej z ul. Żeromskiego znajduje się pomnik Bachusa, boga wina, urodzaju i rozpusty ;-) (fot.)

Palmiarnia i Park Winny (fot.) (fot.) (fot.)

Zielonogórska Palmiarnia powstała w oparciu o domek winiarski Augusta Gremplera z 1818 roku. Obecnie, wśród egzotycznej roślinności, znajduje się tu restauracja, kawiarnia i tarasy widokowe.
Wokół budynku znajduje się Park Winny z pokazową winnicą.

Zespół pałacowo-parkowy w Zatoniu (fot.) (fot.) (fot.) (fot.)

Pałac został wybudowany w 1689 roku przez Balthazara von Unruh w formie barokowego dworu. W latach 1842-1843 pałac został przebudowany w formie klasycystycznej. W tym samym czasie zaczęto także przekształcać park wokół pałacu, na zlecenie księżnej żagańskiej Doroty de Talleyrand-Périgord, która przeprowadziła się tu w latach 40-tych XIX wieku. Po śmierci księżnej Doroty w 1862 roku właścicielem pałacu został jej młodszy syn, Aleksander Edmund markiz de Talleyrand-Périgord, który na początku lat 70-tych XIX wieku przebudował pałac wraz z przyległą oranżerią. Ostatnimi właścicielami pałacu był Rudolf Friedenthal i jego córka Renata von Lancken-Wakenitz.
W 1945 roku pałac został spalony przez wojska sowieckie i nigdy nie został odbudowany. W 2018 roku zabezpieczono ruiny pałacu oraz udostępniono je zwiedzającym, zrewitalizowano również park.
Dwupiętrowy pałac wybudowany był na planie prostokąta, kryty płaskim dachem z attyką z centralnie umieszczonym kartuszem z inicjałami RF (Rudolf Friedenthal) i herbem jego żony Fanny von Rosenberg przedstawiającym róże i czterema wazonami, które ozdabiają naroża.

Kaplica Narodzenia NMP (Kaplica na Winnicy)

Wzniesiona po 1314 roku jako wotum za opiekę nad mieszkańcami Zielonej Góry, którzy przeżyli epidemię dżumy. W dowód wdzięczności za ocalenie mieszkańcy miasta z pozbieranych kamieni polnych wystawili kaplicę maryjną. Pierwsza kaplica była zbudowana z drewna na kamiennych fundamentach, a w XV wieku zastąpiono ją budowlą murowaną z kamienia.
W latach 70-tych XIX wieku obiekt był własnością zielonogórskiego winiarza, który po przebudowaniu kaplicy prowadził w niej wyszynk wina. Funkcję sakralną przywrócono w 1947 roku.

Muzeum Etnograficzne w Ochli (fot.) (fot.) (fot.) (fot.) (fot.)

Historia skansenu sięga 1972 roku, kiedy to Urząd Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków zainicjował utworzenie parku budownictwa ludowego. W 1973 roku na teren skansenu przeniesiono pierwszy obiekt, którym była pochodząca z 1675 roku chałupa chłopska z Potrzebowa. W 1976 roku połączono Zielonogórski Park Etnograficzny w Ochli z działem etnograficznym muzeum w Zielonej Górze, natomiast rok później park, jako oddział muzeum, został udostępniony do zwiedzania.
Dzisiaj muzeum zajmuje 13 hektarów i można tam zobaczyć prawie 80 zabytkowych obiektów i ponad dziesięć tysięcy artefaktów prezentowanych na wystawach stałych oraz zgromadzonych w magazynach.
Wstęp do muzeum jest płatny.

Szlak Bachusikowy (fot.) (fot.) (fot.) (fot.) (fot.)

Historia szlaku sięga roku 2010, kiedy w Zielonej Górze powstał pomnik Bachusa. Od tej pory w różnych miejscach miasta zaczęły pojawiać się figurki sympatycznych stworków zwanych Bachusikami. Rzeźby Bachusików są dziełem miejscowych rzeźbiarzy: Artura Wochniaka, Małgorzaty Bukowicz, Roberta Tomaka i Andrzeja Moskaluka, a pomysłodawcą ich powstania był redaktor "Gazety Lubuskiej" Tomasz Czyżniewski. Obecnie figurek Bachusików jest już ponad 70 :-)
Więcej o szlaku Bachusikowym na mojej stronie: szlak Bachusikowy. Zdjęcia ze szlaku znajdują się tutaj.

04.2025

Na podstawie stron internetowych: Zielona Góra w Wikipedii oraz zabytek.pl - wycieczka po Zielonej Górze.

Aktualizacja 02.04.2025