Dariusz Domagała - Kopalnia Złota w Złotym Stoku

W kopalni złota w Złotym Stoku już kilkadziesiąt lat nie wydobywa się złotego kruszczu, ale pewnie każdy turysta przechadzający się krętymi chodnikami kopalni, w skrytości ducha ma nadzieję, że gdzieś tam, w tajemniczych chodnikach znajdzie choć mały, malutki samorodek złota...
Ani ja, ani Asia nie mieliśmy takiego szczęścia, ale może Wam się uda. Trzymamy kciuki i zapraszamy do odwiedzenia starej kopalni, a jeżeli, mimo opieki przewodnika, zabłądzicie w czeluściach jej korytarzy, to może spotkacie dobrego ducha Gertrudy, która podobnie jak niegdyś zaginionych górników, wyprowadzi Was na powierzchnię ;-))

Złoty Stok Kopalnia złota

Pierwsze prace w kopalniach w okolicach Złotego Stoku prowadzono prawdopodobnie około 2000 lat p.n.e., a może nawet wcześniej, a pierwszy udokumentowany zapis pochodzi z roku 1273 (przywilej na poszukiwania górnicze nadany klasztorowi Cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim przez księcia Henryka IV Probusa). Przez lata wydrążono ponad 300 km sztolni, szybów i chodników rozmieszczonych na 21 poziomach. W XV wieku złotostockie kopalnie były najbardziej wydajne na Śląsku. W 1484 roku w Złotym Stoku ustanowiono Urząd Górniczy, a w roku 1491 nadano miastu herb, sztandar i prawo wolności górniczej.
Największy rozkwit górnictwa przypadł na początek XVI wieku. Z Ząbkowic Śląskich przeniesiono tu mennicę książęcą i zaczęto bić złote dukaty. W drugiej dekadzie XVI wieku zaczęły tu inwestować znane europejskie spółki górnicze, a 200 kopalni dostarczało około 8% europejskiej produkcji złota. W 1612 roku przeprowadzono tu pierwszy na świecie odstrzał skał przy pomocy czarnego prochu strzelniczego. Niestety, liczne katastrofy górnicze, pożary i zarazy przyniosły stopniowy upadek miejscowości. Po wojnie trzydziestoletniej miasto chyliło się ku upadkowi. Miasto podniosło się z upadku po osiedleniu się w Złotym Stoku Hansa Schärffenberga (1679), aptekarza i alchemika, któremu udało się opracować proces odzyskiwania arszeniku z rud arsenowych. W roku 1723 produkcja arszeniku trzykrotnie przekroczyła wartość wydobytego złota (podobno złotostockim arszenikiem podtruwano samego cesarza Napoleona). Złoty Stok na ponad 100 lat stał się głównym światowym dostawcą arszeniku, jednak po wyczerpaniu się zapasów rudy kopalnie oraz huty upadły.
Górnictwo złota reaktywowano po wojnach prusko-austriackich. W 1848 roku opracowano tańszą metodę produkcji złota, która polegała na chlorowaniu wyprażonej rudy i wyługowywaniu czystego metalu ze związków chlorkowych. Metodę tę zastosował Wilhelm Güttler, który po przerobieniu całego surowca, w 1883 roku wykupił wszystkie tereny górnicze. Jego spadkobiercy pozostali w posiadaniu tych terenów aż do 1945 roku.
Podczas II wojny światowej kopalnia ocalała, a po jej zakończeniu sprowadzeni z Górnego Śląska górnicy ponownie rozpoczęli wydobycie. Roczny urobek kopalni kształtował się na poziomie 20-30 kg złota. W 1962 roku, z niewyjaśnionych do dziś przyczyn, zakończono działalność górniczo-hutniczą w Złotym Stoku, a kopalnia została całkowicie zalana.
Po 35 latach, z inicjatywy ówczesnego burmistrza Złotego Stoku Wiktora Lubienieckiego, postanowiono udrożnić niektóre korytarze i udostępnić dla ruchu turystycznego. Po 5 latach prac, 28 maja 1996 roku uruchomiono Podziemną Trasę Turystyczną "Kopalnia Złota". Do tej pory udostępniono do zwiedzania Sztolnię Gertuda i Sztolnię Czarną Górną z jedynym w Polsce podziemnym wodospadem o wysokości 8 m.

Podziemna Trasa Turystyczna w kopalni złota w Złotym Stoku otwarta jest dla turystów przez cały rok. Kopalnię zwiedza się w grupach z przewodnikiem, a czas zwiedzania wynosi około 1,5 godziny. Ponieważ temperatura w chodnikach wynosi około 7 stopni Celcjusza należy zabrać ze sobą ciepłe ubiory niezależnie od panującej pogody.
W skład Podziemnej Trasy Turystycznej wchodzi zwiedzanie Sztolni Gertruda, Chodnika Śmierci, jedynego w Polsce podziemnego wodospadu w Sztolni Czarnej Górnej oraz przejażdżka pomarańczowym, podziemnym pociągiem.

Sztolnia Gertrudy

Zwiedzanie rozpoczynamy od Sztolni Gertrudy (500 metrowy odcinek) (fot.), z którą związana jest stara legenda: dawno temu w kopalni nastąpił potężny zawał, pod którym zginęło 4 górników. Właściciel kopalni zdecydował o nieprzeprowadzaniu akcji ratowniczej. Wtedy to Gertruda, żona jednego z zasypanych górników, postanowiła sama dotrzeć do miejsca katastrofy i uratować ukochanego męża. Z pochodnią i odrobiną jedzenia, weszła do kopalni. Niestety, dni mijały, a Gertruda nie wychodziła. Prawdopodobnie zabłądziła w kopalnianych chodnikach i została tam już na zawsze. Górnicy opowiadali później, że gdy któryś z nich zabłądził, w kopalni słychać było dziwne odgłosy kroków. Kiedy zabłąkany górnik biegł w stronę odgłosów, trafiał do wyjścia. Nikomu nie udało się zobaczyć tej tajemniczej osoby, która pomagała górnikom. Podobno to właśnie dobry duch Gertrudy przychodzi z pomocą i ratuje górników, a i dzisiaj niejednemu zbłąkanemu turyście Gertruda wskazała drogę do wyjścia ;-)
Do zwiedzania udostępniony został 500-metrowy odcinek Sztolni Gertrudy. Możemy tam zobaczyć m.in.: ekspozycję map i planów kopalni z okresu od XVIII do XX wieku, dawne narzędzia górnicze i hutnicze (fot.), wystawę lamp górniczych, laboratoryjny piec muflowy (fot.), w którym wytapiano złoto oraz XVIII-wieczny wózek do transportu rudy.
W bocznych chodnikach, pełniących dawniej funkcję magazynów materiałów wybuchowych, urządzono laboratorium Hansa Schärfenberga (fot.). Dużą atrakcją jest skarbiec, gdzie można zobaczyć 1066 "złotych" sztabek odpowiadających 16 tonom złota uzyskanym w ciągu całego czasu pracy kopalni (fot.).

Chodnik śmierci

Chodnik śmierci, wykuty na wyższej kondygnacji, to miejsce gdzie skazywano na śmierć górników podejrzewanych o kradzież złota. Ręce skazanego wkładano po łokcie w specjalnie wykute dziury, a następnie otwory te wypełniano zaprawą. Przytwierdzony w ten sposób górnik konał w męczarniach...
Część trasy prowadzi po specjalnie przygotowanej ośmiometrowej zjeżdżalni (fot.). A na zakończenie zwiedzania możemy obejrzeć jedyne w kraju Muzeum Przestróg, Uwag i Apeli (fot.) (fot.), czyli kolekcję tabliczek z najróżniejszymi hasłami, ostrzeżeniami i informacjami ;-))

Sztolnia Czarna Górna

Wejście do Sztolni Czarnej Górnej znajduje się w górnej części Złotego Jaru, u podnóża wielkiego kamieniołomu, w Górze Sołtysiej (fot.). Górę eksploatowano dwukrotnie poszukując złota i rudy arsenowej. Dzięki temu można, na podstawie kształtu i przekroju chodników oraz rodzajów obudów, zapoznać się z różnymi technikami górniczymi stosowanymi na przestrzeni wieków. Tutaj też znajduje się podziemny chodnik prowadzący podobno do Czech (fot.), ręcznie kute średniowieczne wyrobiska ze śladami pociągnięcia rylca oraz potężne komory po wybraniu rud złota. W głębi sztolni znajduje się XVII-wieczny szyb, którym trasa turystyczna prowadzi 8 pięter w dół. Schody kończą się na głębokości 23 metrów, skąd krętym chodnikiem przechodzimy do wysokiej podziemnej komory, której największą atrakcją jest jedyny w Polsce i unikalny w skali całej Europy podziemny wodospad o wysokości ośmiu metrów (fot.).

Podziemny pociąg

Na zakończenie zwiedzania kopalni, od roku 2008, na zewnątrz wyjeżdża się pomarańczowym, podziemnym pociągiem o wdzięcznej nazwie Gacek, który kończy bieg przy peronie stacji Kopalnia Złota Główna :-) (fot.) (fot.).

Miasto Złoty Stok położone jest w powiecie ząbkowickim, województwie dolnośląskim tuż przy granicy z Czechami. Według danych z roku 2016 liczyło niecałe 3 tys. mieszkańców.

03.2012

Na podstawie stron internetowych: Kopalnia Złota w Złotym Stoku, www.zlotystok.net.

Aktualizacja 25.03.2012